István Mészáros’un ardından -

Macar Marksist düşünür István Mészáros 1 Ekim 2017’de hayatını kaybetti.

Mészáros, ardında yabancılaşma, diyalektik, tarih felsefesi ve sermaye gibi konuları kapsamlı bir şekilde incelediği son derece geniş bir kitap ve makale külliyatı bıraktı. Bu kısa yazıda, düşünürün entelektüel biyografisine dair notlar sunulması amaçlanıyor.

Mészáros Budapeşte ve Jena’da eğitim aldıktan sonra 1950’li yılların ilk yarısında dönemin en önemli Macar Marksist düşünürü olan György Lukács’ın çevresinde yer aldı; Lukács’ın asistanı olarak 1953-1956 arasında Budapeşte Eötvös Loránd Üniversitesi’nde görev yaptı. Bu dönemde tıpkı Lukács gibi edebiyat ve felsefe arasındaki ilişkiler üzerine çalıştı ve 1955’te Szatíra és valóság. Adalékok a szatíra elméletéhez (Satir ve Gerçeklik: Satir Teorisine Katkılar) başlıklı bir kitap yayımladı. Pek çok Macar entelektüeli gibi Mészáros’un da kaderi 1956 Macar İsyanı ile birlikte değişti; düşünür isyanın bastırılmasını takiben İtalya’ya iltica etti, Torino Üniversitesi’nde öğretim üyesi olarak görev yaptığı sırada 1956 Devrimi’ni incelediği La rivolta degli intellettuali in Ungheria (1958, Macaristan’da Entelektüellerin İsyanı) başlıklı bir kitap yayımladı, muhtemelen aynı dönemde XX. yüzyıl başı Macar şairlerinden Attila József’in sanatı üzerine çalışmalar yaptı; bu çalışmaların sonucu olarak Attila József ve Modern Sanat başlıklı bir İtalyanca kitap yayımlandı.

Mészáros 1959’dan emekliliğine kadar (Kanada’da bulunduğu 1972-1976 yılları istisna kabul edilirse) Büyük Britanya’da çeşitli üniversitelerde görev yaptı; özellikle Sussex Üniversitesi onun entelektüel kariyerinin gelişiminde büyük bir etki yaptı. Mészáros Lukács’ın 1960’lı yıllarda Macaristan’da estetik ve “toplumsal varlığın ontolojisi” üzerine yaptığı çalışmaları takip etti ve bu çalışmaların Britanya’da tanıtılmasında büyük bir rolü oldu. Aynı dönemde ilgisini yabancılaşma ve diyalektik gibi konulara yöneltti. Düşünür, 1970’te yayımladığı Marx’s Theory of Alienation (1970, Marx’ın Yabancılaşma Teorisi) kitabında Marx’ın (o dönemde Louis Althusser gibi düşünürlerin etkisiyle büyük tartışmalara konu olmuş olan) gençlik eserlerinde geliştirmiş olduğu yabancılaşma teorisinin izini sürer. Althusser’in aksine Mészáros Marx’ın gençlik döneminde geliştirdiği felsefi inceleme çerçevesini olgunluk döneminde terk etmediğini savunur.

Mészáros, yabancılaşma üzerine kitabıyla 1970’te “Marksist gelenek içinde ya da Marksist gelenek hakkında en iyi ve en yenilikçi” yeni çalışmalara verilen Isaac Deutscher Ödülü’ne layık görüldü. Bu ödülü kabul etmesinin üzerine Deutscher’in anısına Ocak 1971’de verdiği dersin metnini genişleterek The Necessity of Social Control (1971, Toplumsal Denetimin Gerekliliği) başlıklı kitabını yayımladı. Kitapta kapitalist sömürünün XX. yüzyıl ortalarından aldığı özgül biçimlere değiniyor, bu sırada ekolojik yıkım ile kapitalizm arasındaki ilişkinin önemine de dikkat çekiyordu (1971a: 4-5; 1971b; 2015: 27; Türkçe çeviri için bkz. [1971c] 1996). Mészáros, Lukács’ın öldüğü 1971 yılından itibaren onun üzerine bir dizi çalışma yaptı; Aspects of History and Class Consciousness (Tarih ve Sınıf Bilinci’nin Boyutları) başlığıyla bir kitap derledi ve Lukács’ın diyalektik kavrayışını incelediği kısa bir kitap yayımladı.

Mészáros 1972’de Kanada’ya giderek York Üniversitesi’nde görev yaptı; 1973’te kurulan “Toplumsal ve Siyasal Düşünce” adlı yüksek lisans programında ders verdi. 1976’da Sussex’e döndükten sonra yeni bir program kurmak için çalışmalara başladı. Böylece Chris Arthur, Roy Edgley, Tom Bottomore, Gillian Rose, Teddy Brett ve Theo Mars ile birlikte 1978’de bir lisansüstü programı kurdu. Başlangıçta programın “Marksist İncelemeler” olarak adlandırılması planlanıyordu (Chitty & Finlayson, 2011), ancak daha sonra York’taki programdan ilhamla “Toplumsal ve Siyasal Düşünce” adında karar kılındı. Gülnur Acar-Savran bu dönemde Sussex’te yaptığı doktora çalışmalarını Mészáros’un danışmanlığında hazırladığı bir tezle tamamladı; bu tez, Acar-Savran’ın ilk basımı 1986’da yapılan Sivil Toplum ve Ötesi kitabına temel teşkil etti. Mészáros 1970’lerin sonunda ve 1980’li yıllarda bir yandan bu programda ders verirken diğer yandan yayın çalışmalarına devam etti. Jean-Paul Sartre üzerine bir kitap yayımladı; Adam Smith, Kant, Hegel, Marx, Weber, Lukacs, Keynes, Heidegger ve Sartre üzerine yazdığı bir dizi makaleyi 1986’da Philosophy, Ideology, and Social Science (Felsefe, İdeoloji ve Sosyal Bilim) başlığıya bir kitapta topladı; 1989’da ise The Power of Ideology (İdeolojinin Gücü) başlıklı kitabı yayımlandı.

Mészáros 1992’de emekli olmasını takiben Beyond Capital: Towards a Theory of Transition (1995, Sermayenin Ötesinde: Bir Geçiş Teorisine Doğru) adlı anıtsal çalışmasını yayımladı. Kitapta sermayenin bir “metabolik toplumsal yeniden üretim düzeni” olduğunu belirtiyor, sermayenin ötesine geçmenin, basit bir iktisat politikası değişikliği anlamına gelmediğini ve hayatın her alanında bütünsel bir dönüşüm gerektirdiğini savunuyordu (bu konuda daha ayrıntılı bir inceleme için bkz. Uslu, 2005: 166-167). Bu kitabın ana temasını teşkil eden sosyalizmin mümkün olduğu tezini 1990’lı ve 2000’li yıllarda yazdığı başka kitap ve makalelerinde de geliştirdi. Bu dönemde kaleme aldığı çalışmalardan Socialism or Barbarism: From the “American Century” to the Crossroads (Ya Sosyalizm Ya Barbarlık: ‘Amerikan Yüzyılı’ndan Yol Ayrımına, düşünürün Türkçe’ye çevrilen az sayıda eseri arasında yer alır (Mészáros, 2001 [2004]). Mészáros bu dönemde yayımladığı çalışmalarda Sovyetler Birliği gibi “post-kapitalist” sistemleri de sermaye sistemini bütünlüklü bir şekilde ortadan kaldıramadıkları için eleştiriye tâbi tutar (örn. bkz. Mészáros, 2008: 186).

Düşünürün 1990’lı yıllardan sonraki entelektüel faaliyeti diyalektik, belirlenim, nedensellik gibi konular üzerine yaptığı çalışmaları da kapsar. Diyalektik yöntem üzerine (bir kısmı daha önce yayımlanmış olan) bir dizi yazısı 2010 ve 2011 yıllarında Social Structure and Forms of Consciousness başlığıyla iki ciltte yayımlanmıştır.

Mészáros’un seksen yedi yıllık ömrü boyunca yayımladığı çok sayıda çalışmanın ortak paydasında yabancılaşma, bilinç bilimleri ve ideolojinin toplumsal gerçeklik içindeki yerini tespit etme ve insan-doğa ilişkilerini anlamlandırma çabasının bulunduğu söylenebilir. Yazarın eserlerinde çoğu zaman akıcılıktan uzak bir üslup kullanması okunmasını zorlaştırsa da bu eserlerin incelemeye tâbi tutulması XXI. yüzyılda sosyalist dönüşümün imkânları ve diyalektik yöntemin sorunları üzerine tartışmalara önemli bir katkı sağlayacaktır.

Kaynaklar

Chitty, Andrew & Finlayson, Andrew (2011) “SPT at Sussex: A Short History”, www.sussex.ac.uk/cspt/about/short_history, erişim tarihi: 18.08.2017.

Mészáros, István (1970) Marx’s Theory of Alienation, London: Merlin.

Mészáros, István (1971a) “Alienation and the Necessity of Social Control”, Socialist Register, 8: 1-20.

Mészáros, István (1971b) The Necessity of Social Control, London: Merlin.

Mészáros, István ([1971c] 1996) Toplumsal Denetimin Zorunluluğu, çev. Mustafa Küpüşoğlu, İstanbul: Ayraç.

Mészáros, István ([1979] 2012) The Work of Sartre: Search for Freedom and the Challenge of History, New York: Monthly Review Press.

Mészáros, István (2001 [2004]) Ya Sosyalizm Ya Barbarlık: Amerikan Yüzyılı’nda Yol Ayrımı, çev. İrfan Mehmetoğlu, Ankara: Epos.

Mészáros, István (2008) The Challenge and Burden of Historical Time: Socialism in the Twenty-First Century, New York: Monthly Review Press.

Mészáros, István (2015) The Necessity of Social Control, New York: Monthly Review Press.

Uslu, Ateş (2005) “Macaristan’da Marksizm ve Yeni Sol”, Praksis, 13: 153-178.

Bulunduğu kategori : Ruhun Gıdası

Yazar hakkında